دروازه‌اى كه در شمال قرار دارد دروازه ارك يا دروازه دولت است و دروازه‌اى كه در جنوب قرار دارد دروازه محمديه يا دروازه نو . دروازهء شمال ارك دولتى از بناهاى افغانهاست . زيرا آنها يك جانب هر اركى را كه در ممالك محروسه بنا مىكردند به صحرا وصل مىنمودند تا هميشه راه گريز داشته باشند . « 1 » علاوه بر اين افغانها روى خندق شمالى مقابل دروازه دولت ، پلى ساختند كه راه ورود به ارك بود . « 2 » دروازهء ديگر دروازهء محمديه است كه در زمان محمد شاه قاجار ساخته شد و به آن « دروازه نو » يا « دروازه غار قديم » نيز مىگفتند . اين دروازه در محلهء پاقاپوق يا ميدان اعدام قرار داشت . « 3 » * * * بازمىگرديم به دورهء صفويه و زمان شاه تهماسب اول صفوى . نخستين بنايى كه پس از تكميل باروى تهران به درخواست خواهر شاه تهماسب ، ساخته شد ، حمام خانم و تكيه و مدرسهء خانم بود . از اين تكيه و حمام تا پايان دورهء صفويه نيز آثارى برجاى مانده بود تا اينكه سرانجام به دست افغانها ويران شد و بعدها صاحب ديوان حسينيه‌اى به جاى آن بنا كرد . اكنون مدرسهء معروف به فرهنگ در همان محل است . « 4 » پس از شاه تهماسب اول كه در سال 984 ه ق . درگذشت ، شاه اسماعيل دوم براى مدت يك سال برتخت سلطنت نشست و سپس در سال 985 ه ق . برابر با ( 1578 م ) شاه اسماعيل دوم به پادشاهى رسيد و پس از او در همان‌سال شاه محمد خدابنده‌لو بر تخت نشست كه حكومت او نيز خيلى زود به پايان رسيد و شاه عباس اول - شاه عباس بزرگ - در سال 985 ( ه ق . ) بر تخت سلطنت نشست . « 5 » سفر شاه عباس به تهران عبد المؤمن خان ازبك با خوانين ماوراء النهر در سال 996 ( ه ق . ) به تسخير خراسان و محاصرهء مشهد مقدس آمده بود . شاه عباس نيز به قصد تنبيه آنان از قزوين حركت كرده و در تهران پنجاه

--> ( 1 ) - مراة البلدان - ج 1 ، ص 828 . ( 2 ) - تهران در گذشته و حال ، ص 128 . ( 3 ) - همان ، ص 210 . ( 4 ) - تاريخ طهران ، جواهر كلام ، ص 77 به نقل از مجلهء كاوش ، شماره 14 و 15 ، متأسفانه محل مدرسهء فرهنگ بر نگارنده مجهول مانده است ! ( 5 ) - طبقات سلاطين . استانلى لين‌پول . ترجمهء عباس اقبال ، ص 231 . چاپ دوم . دنياى كتاب . 1363 .